vervalserHet is de angst van iedere kunstverzamelaar: een fortuin neerleggen voor een schilderij, om er vervolgens achter te komen dat het werk vals is. De hoofdpersoon van dit artikel, Han van Meegeren, zou wellicht hebben gegniffeld bij het lezen van die zin. Op de dag van het publiceren van dit artikel is het precies 74 jaar geleden dat hij, Nederlands bekendste vervalser, het leven liet. Hij wist menig kunstcriticus om tuin te leiden en werd zowel verguisd als verheerlijkt. Een begenadigd kunstenaar en oplichter. Wij doken in zijn levensverhaal.

Aan het einde van de negentiende eeuw ziet hij het levenslicht. Al op vroege leeftijd ontwikkelde Han een voorliefde voor grote meesters van Nederlandse bodem. Hij tekende en schilderde heel wat af, tegen de wil van zijn vader in. Deze zag hem liever een ‘serieus’ vak beoefenen. Het lukte hem niet te ontsnappen aan de toorn van zijn oudeheer en zo kwam het dat hij begon aan een opleiding tot bouwkundige.

Oude liefde roest niet en op vierentwintigjarige leeftijd gooide hij het roer om, hij ging zijn dromen najagen. Van Meegeren was vastberaden om zich te gaan richten op dat waar zijn passie lag: schilderen. Hij werd lid van de Haagse Kunstkring en begon werk uit te brengen onder zijn eigen naam. Met alle moderne kunstuitingen die in zijn tijd van de grond kwamen, wilde hij niets van doen hebben. Daardoor kon hij rekenen op veel kritiek van plaatselijke critici, zij zagen niets in zijn conservatieve schilderstijl. Toen ook zijn eigen kunstenaarsgezelschap hem de rug keerde, was dat de druppel voor Van Meegeren. Het was gedaan, hij vertrok naar Frankrijk en zou de kunstwereld wreken door zich te gaan richten op het namaken van werken van oude meesters. 

vervalser

Hoge ogen

Wraakzucht leidde hem tot het maken van een vervalsing van Vermeer. Een risicovolle zet, te bedenken dat er tot op heden slechts 35 schilderijen van de meester bekend zijn. In 1937 legde hij de laatste hand aan een werk dat we vandaag de dag kennen als de Emmaüsgangers. Een werk zo gedetailleerd dat er weinig twijfels bestonden onder critici, het zou gaan om een echte Vermeer. Het trok ook de aandacht van Dirk Hannema, de toenmalig directeur van Museum Boijmans van Beuningen.

Hij kocht het werk, hoeveel hij daarvoor moest betalen is nooit officieel naar buiten gekomen. Volgens landelijke media zou het gaan om een bedrag van een half miljoen gulden. Omgerekend naar huidige maatstaven zou dat nu tientallen miljoenen euro’s zijn. Ook het Rijksmuseum aasde op dit ’vroege meesterwerk’ van Vermeer en bood Hannema zelfs in ruil ’De Liefdesbrief’ (wel een echte Vermeer) aan, maar Boijmans sloeg dit aanbod af.

Dubieuze kopers

Ondertussen brak ook in Nederland de Tweede Wereldoorlog uit. Waar veel Nederlanders in armoede werden gestoken, ging het Van Meegeren voor de wind. De handel in vervalsingen liep goed en dat bracht hem in contact met Hermann Göring, vooraanstaand militair leider onder het bewind van Adolf Hitler. Onder de nazi-kopstukken was grote interesse voor kunst uit de zestiende en zeventiende eeuw. Toen Göring Christus en de overspelige vrouw onder ogen zag was de koop snel rond. Het werk werd onderdeel van de groots opgezette kunstcollectie van Hermann. Na de bevrijding van Duitsland werd deze kunstcollectie onderdeel van een grootschalig onderzoek.

vervalser

Tegen de lamp

Iedereen die ooit geheuld had met de Duitse bezetter moest het ontgelden, niemand werd gespaard. Toen de documentatie bij Christus en de overspelige vrouw gevonden werd, was de cirkel gauw rond. Het was gedaan met Van Meegeren. Het spoor leidde direct naar hem en hij werd gearresteerd en vastgezet. Han kon maar moeilijk wennen aan het gevangenisregime en besloot om zijn zonde op te biechten. Op straffe van vervalsen stond namelijk maar een jaar celstraf, tegenover de tien jaar die collaborateurs voor de kiezen zouden krijgen.

Om zijn onschuld te bewijzen boodt Van Meegeren aan een werk te maken dat niet van een echte Vermeer te onderscheiden zou zijn. Zijn wens werd ingewilligd en hij kreeg een atelier tot zijn beschikking. In de maanden augustus tot oktober van 1945 werd hij dagelijks van zijn cel naar zijn werkplek geleidt. De tijd verstreek en de dag van de onthulling brak aan. Van Meegeren presenteerde zijn werk: Christus in de Tempel. Hiermee kon hij zijn onschuld bewijzen en was hij alweer bijna op vrije voeten.

Het tij keren

De publieke opinie keerde in het voordeel van Van Meegeren, hij had immers de onderdrukker in het ootje genomen. Schrijver en columnist Godfried Bomans pleitte zelfs voor een standbeeld, of dat terecht is blijft de vraag. Opgedoken brieven van Han wijzen op steun aan het nazi-regime. Wat betreft het Boijmans: Hannema heeft tot zijn dood de authenticiteit van de Emmaüsgangers benadrukt, maar het verdween wel snel uit het museum. Het schilderij heeft met terugwerkende kracht een eigen lading gekregen en vervult daarmee zijn eigen rol binnen de kunstgeschiedenis. Begin deze eeuw was het werk daarom gewoon weer te zien in het museum.   

Het is de missie van MuseumTV om een zo breed mogelijk publiek in aanraking te brengen met kunst en cultuur. Dit doen wij op ons gezamenlijke video on demand-platform voor de Nederlandse musea. Via onze partners brengen wij het platform actief onder de aandacht van het Nederlandse publiek.

expand_less

Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief

ontvang het laatste nieuws, tips en aanbiedingen
van MuseumTV.nl
Ik ga akkoord met de algemene voorwaarden en het privacy beleid.