kunst

Kunst is een van de meest tastbare stukken geschiedenis die we in ons bezit hebben. Het leert ons over hoe de oude Grieken leefden, hoe de middeleeuwen overliepen in de renaissance en het biedt ons een kijkje in het bestaan van de impressionisten. Dat wij op een compleet andere manier kijken naar David van Michelangelo dan de inwoners van Florence toentertijd deden lijkt zeer aannemelijk. Deze veranderende historische context is binnen de museumwereld het gesprek van de dag. Wat vroeger als normaal gezien werd, kan vandaag de dag als beledigend, aanstootgevend of uitsluitend worden ervaren. In dit stuk belichten we een Duitse kunststroming die van verschillende kanten kritiek kreeg en leren we hoe twee Nederlandse musea het werk toch tentoonstelden.

Een goed voorbeeld van deze veranderende tijdgeest is Paul Gauguin, een van de bekendste schilders uit de negentiende eeuw. Hij werd geboren in Frankrijk, maar in 1891 maakte hij de overtocht naar Frans-Polynesië, ook wel Tahiti genoemd. De schilder wilde ontsnappen aan de Europese beschaving, en aan ‘alles wat kunstmatig en conventioneel was’. Gauguin zocht dus naar puurheid in deze kolonie van Frankrijk. De 66 werken die hij daar maakte zijn wereldberoemd geworden. Zo werd ‘Nafea faa ipoipo’, een van de schilderijen die hij daar heeft gemaakt, in 2015 nog verkocht voor 210 miljoen dollar. Aan zijn tijd op het eiland hield hij een huwelijk over met de 13-jarige Tehura. Een huwelijksband die toentertijd voor lief werd genomen, maar vandaag de dag ongetwijfeld de voorpagina’s van de kranten had gehaald.

kunst

Puzzelstukjes

De werken die Gauguin heeft gemaakt, zijn onmisbaar voor een accuraat beeld van de kunstgeschiedenis zoals wij hem kennen. In de kunstgeschiedenis volgen stromingen elkaar op en dient de ene stroming als fundament voor de andere. Zo geldt het werk van Paul Gauguin als bron van inspiratie voor het fauvisme, de kubisten en ook de Duits expressionisten. Binnen deze laatstgenoemde stroming zijn twee grote groepen aan te wijzen, namelijk Der Blaue Reiter en Die Brücke. 

Van die laatste club waren onder andere Kirchner en Nolde lid. Het Stedelijk Museum hield dit jaar een expositie met hun werk en het neerzetten van die expositie was een klus van formaat. Zij maakten expressionistische kunst die net als bij Gauguin veel inspiratie put uit ‘primitieven’. In de kunst van Kirchner en Nolde zijn mensen van kleur vaak sensueel en kleurrijk afgebeeld. In het Duitse Keizerrijk komen de twee op veel plekken mensen en objecten uit andere werelddelen tegen, bijvoorbeeld in de etnografische musea, op koloniale tentoonstellingen en in de entertainmentindustrie, waar veel performers van kleur werken. Nolde reist zelfs af naar een van de gekoloniseerde landen, Papoea-Nieuw-Guinea. Van verschillende kanten is er kritiek, Kirchner en Nolde zouden zich de cultuur van de Duitse koloniën hebben toegeëigend. 

kunst

Juiste context

Het Stedelijke Museum erkent de kritiek, maar ziet ook in dat de kunst van deze handen onmisbaar is. Zo vertelt directeur Rein Wolfs tegenover het FD: “Ongemak is niet erg. Wij zijn er niet alleen maar om mensen een fantastisch gevoel van een esthetische ervaring te geven. Maar wij willen noch Kirchner, noch Nolde aan de schandpaal nagelen. We willen ze nog steeds als belangrijke kunstenaars zien. We zijn er niet op uit ze te cancelen.” Om de tentoonstelling binnen de juiste context toch te realiseren heeft een team van het Stedelijk ruim zes jaar samengewerkt met het Deense Statens Museum for Kunst en experts van buiten-Europese kunst en cultuur. 

De-cancel

De kunst van de Duitse expressionisten kreeg gedurende de Tweede Wereldoorlog overigens ook kritiek uit een heel andere hoek. Het werk van Die Brücke werd geschaard onder Entartete Kunst, een term die in nazi-Duitsland (1933-1945) werd gebruikt om kunst aan te duiden die niet aan de eisen van het nationaalsocialistische regime voldeed. Moderne kunst was een zonde, het zou de moraal van het Duitse volk ondermijnen. Expressionisten en andere modernen kregen een beroepsverbod, waarna zij in de anonimiteit belandden of emigreerden. Zelfs Emil Nolde, een overtuigd aanhanger van het naziregime, werd tot zijn verbijstering op de korrel genomen. Op de reizende tentoonstelling Entartete Kunst, die op 19 juli 1937 van start ging in München en de verderfelijkheid van het modernisme moest bewijzen, kreeg Nolde’s werk een centrale plaats. En het ‘verderfelijke’ werk werd gepresenteerd gepaard met leuzen die het werk belachelijk moesten maken. 

kunst

Een donkere bladzijde in de kunstgeschiedenis, maar wel eentje die onderdeel uitmaakt van de canon. Om die reden besloot het Van Abbemuseum het op te nemen in zijn langlopende expositie ‘The making of modern art’. Hierin werden de werken van Modriaan, Nolde, Malevich en vele andere modernisten gepresenteerd op dezelfde wijze waarop Adolf Hilter dit deed, maar deze replica van de opstelling toentertijd bevat. Op deze wijze, zo oordeelde het Van Abbemuseum, kunnen we kijken naar de geschiedenis. Dat zonder daar een oordeel bij te vellen.

 

Het is de missie van MuseumTV om een zo breed mogelijk publiek in aanraking te brengen met kunst en cultuur. Dit doen wij op ons gezamenlijke video on demand-platform voor de Nederlandse musea. Via onze partners brengen wij het platform actief onder de aandacht van het Nederlandse publiek.

expand_less

Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief

ontvang het laatste nieuws, tips en aanbiedingen
van MuseumTV.nl
Ik ga akkoord met de algemene voorwaarden en het privacy beleid.